Zwaailichten.org: Hoe verloopt een ramp ?

De acute fase van de rampenbestrijding, waarbij het aankomt op het organiseren van de rampenbestrijding, het stabiliseren van het initiële incident en het organiseren van de eerste opvang van de slachtoffers.
De fase van het crisismanagement waarin tal van zaken (voorlopig) geregeld moeten worden (berging en identificatie van slachtoffers, vervolgacties voor de opvang van slachtoffers, teraardebestelling van doden, herdenkingsdienst etc.).
De projectfase voor de nazorg, waarin meer structurele voorzieningen, zoals het oplossen van financiële problemen en het voorbereiden op de terugkeer naar de normale situatie, getroffen worden.

In detail:

Ontstaan
Ergens gebeurt iets wat de inleiding gaat zijn tot de latere ramp. Een klein schakeltje breekt en sleept in zijn val steeds sneller, steeds meer en steeds grotere schakels mee. Het breken van de schakels is vaak een proces van jaren. Meestal houdt de ketting het, totdat...
Waarneming
Soms is er geen tijdsvertraging tussen het moment van ontstaan en de waarneming van een incident. Maar de inleidende brandjes in Enschede waren waarschijnlijk al een kwartier aan de gang zonder dat iemand het merkte. In het Amsterdamse hotel Polen woedde ook al een kwartier een kleine brand die men zelf probeerde te blussen. Er kan dus tijd zitten tussen het ontstaan en het waarnemen van een incident, maar ook tussen de waarneming en de alarmering. Deze tijdsfactor is meestal cruciaal en maakt dan het verschil tussen een klein brandje en grote ramp.
Naast de waarneming is ook de plaatsbepaling een cruciale factor. In Enschede werden verschillende locaties doorgegeven, waardoor de alarmcentrale het idee had dat er meerdere incidenten gaande waren en er verschillende brandweereenheden met andere brandadressen op weg waren naar dezelfde brand.
Alarmering
De politie Centrale MeldKamer (CMK), de brandweer AlarmCentrale (AC) en de Centraalpost Ambulancevervoer (CPA) ontvangen uiteindelijk de meldingen via de 1-1-2 centrale. De meeste meldingen bevatten deels onjuiste informatie over wat er gebeurd is en waar het gebeurd is. De mate waarin de centralisten in staat zijn uit die stroom meldingen een juist beeld van de situatie te krijgen bepaalt in hoge mate het eindresultaat.
Door het zogeheten uitvragen van de bellers proberen de centralisten een zo correct mogelijk beeld te krijgen van de situatie en de locatie. De huidige geautomatiseerde meldkamersystemen gaan op basis van die meldingen en de locatie van het incident een inzetvoorstel doen. Aan de hand daarvan worden de hulpdiensten op weg gestuurd en geïnformeerd. Deze hulpdiensten bestaan op dat moment uit de dagelijkse bezetting van surveillanceauto's, autospuiten, autoladders, gewone hulpverleningsvoertuigen en ambulances.
Terwijl de voertuigen onderweg zijn zal de centralist via de mobilofoon extra informatie over het incident doorgeven zodat de bevelvoerders hierop hun eerste inzet kunnen afstemmen. In Eindhoven was het niet doorgeven van cruciale informatie over inzittenden doorslaggevend voor de late redding van de inzittenden van de Hercules.
Eerste inzet
Bij aankomst zal door de eerste eenheden een verkenning van de situatie gedaan worden. Men zal met een zeer chaotische en onoverzichtelijke situatie worden geconfronteerd en het zal vaak niet in eerste instantie mogelijk zijn een volledig beeld te krijgen. De eerste eenheden zullen in ieder geval om versterking vragen. Ze zullen ook proberen het incident niet te laten verergeren, maar meestal is dit de eerste tijd onmogelijk. In Enschede waren de hulpdiensten al een half uur in actie en verergerde de situatie voortdurend tot de ramp een feit was.
Opschaling
Na aanleiding van de alarmmeldingen en de berichten van de eerste eenheden ter plaatse vindt opschaling plaatst. Er worden meer eenheden naar het incident gezonden, inclusief commando-eenheden die ter plaatse het bevel zullen gaan voeren. Zo'n commando op de plaats van de ramp heet een COmmando RampTerrein / COmmando Plaats Incident (CORT/COPI).

Rijdende meldkamers (Verbindings Commando wagens van brandweer en GGD , Mobiele CommunicatieUnits van het KLPD ) zullen op de plaats van het incident mobilofoon-, portofoon- en telefoon verbindingsnetten opzetten (soms per satelliet en camera's) en vergaderlocaties voor het commando.

De politie zal de Mobiele Eenheden oproepen en gaan inzetten voor afzetting van het rampgebied. Motoragenten zullen de hoofdroutes naar ziekenhuizen verkeersvrij gaan maken.

De brandweer zal zwaar brandblusmateriaal (zogenaamde dompelpompen), speciale meet-, gaspakken- en decontaminatie-units en zwaar hulpverleningsmateriaal in kunnen gaan zetten.

De gezondheidsdienst kan een beroep doen op de traumateams (eigenlijk: Mobiele Medische Teams) die per snelle auto of helicopter ter plaatse kunnen komen en bestaan uit een arts, een verpleegkundige en een piloot/chauffeur.
Via het Rode Kruis kunnen SIGMA (Snel Inzetbare Groep voor Medische Assistentie) eenheden gaan zorgdragen voor het inrichten van gewondennesten en gewondenverzamelplaatsen.
In het gewondennest, op een relatief veilige locatie binnen het rampterrein, zullen gewonden worden opgevangen en getriageerd. De ernst van hun verwondingen wordt beoordeeld in categorieën van T1 tot T4. T1 betekent acuut levensgevaar, T2 dreigend levensgevaar, T3 niet levensbedreigend en T4 houdt in dat het slachtoffer zo ernstig gewond is dat zijn overlevingskans minimaal is. Een nieuwe triage methode gaat uit van 5 urgentie graden, vanaf U1 voor acuut levensgevaar en aflopend naar U5 waarvoor behandeling na 24 uur gewenst is.
Vanuit de gewondennesten worden de slachtoffers overgebracht naar gewondenverzamelplaatsen buiten het rampterrein voor eerste hulp en vandaar per ambulance naar een aantal ziekenhuizen vervoerd. De SIGMA's beschikken daartoe over uitgebreide eerstehulp kits, extra brancards en opblaastenten.

Ziekenhuizen zullen, gealarmeerd door de ambulance-meldkamer, hun personeelsbestand uitbreiden met opgeroepen artsen, anesthesisten en verpleegkundigen om de eerstehulp- en operatiecapaciteit op te kunnen voeren.
Voor de opvang van zeer grote hoeveelheden zwaargewonden of gewonden die radioactief, bacteriologisch of chemisch zijn besmet kan het Calamiteiten Hospitaal in Utrecht worden geactiveerd. Dit slapende ziekenhuis is speciaal ingericht voor de opvang van ramp-slachtoffers.

Op de diverse meldkamers zal een aparte commandostructuur worden ingericht (RCC - Regionaal CommandoCentrum) .
Ook als er nog geen sprake is van een echte ramp kan het nodig zijn bijstand van omliggende gemeenten en regio's in te roepen. Wanneer er wel sprake is van een ramp (doordat de burgemeester de rampenverklaring heeft afgegeven) kan ook het Landelijk CoördinatieCentrum (LCC) van het Ministerie van Binnenlandse zaken worden opgestart. Vanuit dit coördinatiecentrum kunnen voorraden met rampenbestrijdingsmateriaal worden aangesproken en naar het rampgebied verzonden.

Ook de bestuurlijke verantwoordelijkheden voor het nemen van beleidsbeslissingen worden in coördinatiecentra samengevoegd. Het gemeentehuis zal de plaats zijn waar de GemeentelijkeRampenStaf bijeenkomt, met de burgemeester aan het hoofd. Provinciale Staten komen bijeen op een Provinciaal CommandoCentrum en op landelijk niveau kunnen ministers in het Nationaal CommandoCentrum beleidsbeslissingen nemen.
Stabilisering
De rampsituatie is onder controle en breidt zich niet verder uit. Er is niet meer materieel nodig, wel moeten nu de eerst ingezette eenheden vervangen worden en ook opgevangen worden (psychische begeleiding door bedrijfopvangteams). Niet zelden (zie Enschede) zijn er onder de eerst ingezette eenheden ook eigen personeelsleden slachtoffer geworden.
Beëindigen van de rampsituatie
In deze fase zijn alle slachtoffers opgevangen, geborgen, de branden zijn uit, het water is weg, kortom de ramp is wat betreft de inzet van zwaailichtsector op het rampterrein afgelopen.
Nazorg
Het rampgebied dient zo te veilig te zijn gemaakt dat het weer normaal betreden kan worden - in ieder geval door mensen die zich met puinruimen en wederopbouw gaan bezighouden. De gemeente moet via haar sociale dienst de getroffenen financieel gaan bijstaan. Er moet vervangende woonruimte worden gezocht en die woonruimte moet worden ingericht. De getroffenen zullen gedurende lange tijd psychisch begeleidt moeten worden, terwijl voor de gewonden ook vaak een langdurige medische nazorg nodig blijft.
En natuurlijk gaat er nu geëvalueerd worden en worden justitiële en ministeriële onderzoeken gestart om de schuldvraag boven water te krijgen.

De gevolgen van een ramp op de samenleving

Mensen gaan in hun leven uit van zekerheden: De zekerheid dat ze veilig zijn tegen gevaren, dat er een dak boven hun hoofd is, dat er water en electra is, dat er voedsel gekocht kan worden, dat daarvoor geld opgenomen kan worden. Hun gezin, familie, vrienden, de buren, de collega's op het werk, de mensen in de winkels, het postkantoor, de kerk en de sportclub maken deel uit van de geborgenheid van het dagelijks bestaan.

Voor de meeste mensen is de gedachte dat er brand kan ontstaan of dat je een ongeluk kunt krijgen, in zekere zin een onderdeel van de realiteit. Ze zien het iedere dag op TV, het overkomt anderen, het zou ook hen kunnen overkomen. Ze kunnen ook maatregelen treffen: Een rookmelder, een brandblusser, een EHBOdoos, een brandverzekering.

Een ramp is echter van een heel andere orde. Een individu kan zich niet zelfstandig tegen een ramp beschermen en het maakt ook geen deel uit van de realiteit van alledag.
We verwachten dat de overheid ons collectief tegen rampen zal beschermen. Ook dat maakt onderdeel uit van die zekerheden waar een samenleving uit bestaat. De rampen in Enschede en Volendam tonen aan dat we wellicht te hoge verwachtingen van die beschermende overheid hebben.

De gevolgen voor de getroffenen

Door een ramp wordt de samenleving voor korte of langere tijd ontregelt. De vertrouwde zekerheden van het alledaags bestaan zijn weggevallen en opeens vervangen door een andere, onrealistische wereld waarin de gebeurtenissen een plaats moeten krijgen.
Dat proces verloopt voor de getroffenen door een ramp in 3 fasen:

Impact fase
Meteen na het ontstaan van een ramp kan paniek- en vluchtgedrag ontstaan. De getroffenen trekken zonder nadenken weg van de directe omgeving, maar kunnen aansluitend ook weer neiging hebben terug te keren naar de plek des onheils om slachtoffers te helpen, vermisten te zoeken of bezittingen in veiligheid te brengen. Men heeft dan nog geen rationeel beeld van de gebeurtenissen, de handelingen zijn heel primair.
Na enige uren dringt het besef door over wat er echt gebeurd is. Van het ene monent op het andere is de vertrouwde leefomgeving een oord vol verschikkingen geworden of is zelfs geheel weggevaagd. Je gezin, je buren, de mensen in je vertrouwde winkels of van je sportclub zijn opeens dood, vermist of ernstig gewond. Water en electra is er niet meer, geen dak meer boven je hoofd. Je kunt geen eten meer kopen in de supermarkt om de hoek.
De werkelijkheid blijkt te absurd om te kunnen bevatten. Dat kan leiden tot ontkenning, verdringing van de feiten en apathie.
"Honeymoon" fase
In de dagen na de ramp ontstaat verbondenheid met de mede-betrokkenen. Iedereen heeft hetzelfde doorgemaakt en collectief gaat men proberen de oude zekerheden door nieuwe te vervangen. De niet-betrokkenen in hun omgeving reageren heftig meelevend en behulpzaam. Er is ruimte om over de gebeurtenissen te praten en alle begrip voor psychische trauma's of lichamelijk onvermogen.
Doordat er ook praktische zaken geregeld moeten worden is de aandacht even van de gebeurtenissen tijdens de ramp afgeleidt en naar de toekomst gericht.
Door deze stroom van positieve impulsen wordt deze fase wel de "honeymoon fase" genoemd.
Herstel fase
Na enkele weken of maanden is de nazorg-fase van de rampenbestrijding zover gevorderd dat er weer zicht komt op terugkeer naar normale omstandigheden. Bij de niet-betrokkenen raken de gebeurtenissen op de achtergrond en de meelevendheid en behulpzaamheid ebt weg. De betrokkenen zijn hierover meestal verrast en verbaasd, wat leidt tot wederzijds onbegrip.
Ineens is de stroom van positieve impulsen opgedroogt en komt de harde realiteit boven. De betrokkenen gaan een verklaring zoeken voor de gebeurtenissen en hun rol daarin. Waar men in de vorige fasen niet erg geinterresseerd was in de feitelijke gebeurtenissen en de schuldvragen, willen de betrokkenen nu ieder detail boven water krijgen en elke onduidelijkheid verklaard zien. Het streven van de betrokkenen om "het beeld compleet te krijgen" kan leiden tot paranoïde complot-denken. Alles wat niet logischerwijs verklaard kan worden, wordt dan toegeschreven aan mysterieuze, onzichtbare krachten.
In deze fase is het noodzakelijk dat de betrokkenen actief meewerken aan de wederopbouw van hun vertrouwde leefomgeving, ook al kan dat op een andere plek zijn dan vroeger. Tegelijkertijd moeten ze de traumatische ervaringen een plaats zien te geven en om leren gaan met het gegeven dat hun leven voortaan een "voor" en een "na" de ramp zal kennen.

Post Traumatische Stress Stoornis (Post Traumatic Stress Disorder)

Betrokkenen bij een ramp, of ze nu slachtoffer, hulpverlener of omstander zijn, raken in min of meerdere mate emotioneel geschokt door de gebeurtenissen. Dat heet een Acute Stress Stoornis ("Acute Stress Disorder").
Ze slapen slecht, kunnen zich niet lang concentreren en zien de ramp telkens weer als een film door hun hoofd spoken. Ze hebben schuldgevoelens over hun gedrag tijdens de ramp, ze vinden dat ze meer of anders hadden moeten doen. Ze kunnen angsten ontwikkelen en plekken of personen gaan vermijden die hen aan de ramp herinneren, vaak op volstrekt irrationele gronden. Ze raken in zichzelf gekeerd en worden ongevoelig voor de normale prikkels uit hun omgeving, of gaan daar schrikachtig of agressief op reageren.
Meestal houdt deze stoornis enkele weken of maanden aan, maar met de psychische bijstand die na een ramp wordt gemobiliseerd, komen de meeste mensen er weer zover bovenop dat ze een normaal leven kunnen leiden, ondanks het litteken dat de ramp voor altijd in hun geest heeft achtergelaten.

Maar bij een aantal van hen zal het niet meer overgaan. De verschijnselen verhevigen zich tot het punt waarop een normaal leven niet meer mogelijk is en de patiënt een geheel ander persoon is geworden, soms zelfs met suïcidaal gedrag.
Deze PostTraumatische Stress Stoornis (PTSS, Post Traumatic Stress Disorder PTSD ) werd voor het eerst geconstateerd als Combat Stress Reaction of Shell-shock, onder soldaten die uit de eerste Wereldorlog lichamelijk ongeschonden terugkwamen, maar geestelijk totaal geruïneerd waren. Na Vietnam is het ziektebeeld in de psychiatrie als een angststoornis beschreven, met als voornaamste kenmerk dat de patiënt vóór de traumatische gebeurtenis geen geestelijke afwijkingen had.

Niet alleen degenen met directe traumatische ervaringen kunnen Acute of PostTraumatische Stress Stoornissen krijgen. Ook mensen die een ramp "op afstand" hebben beleefd of als kind in de verhalen en gedrag van hun ouders hebben overerfd (de zogeheten 2e generatie slachtoffers) kunnen dergelijke verschijnselen krijgen.

"In veel gevallen herkent men de persoon die PTSS heeft opgelopen niet meer. Hij / zij is anders, maar kan of wil daar niet over praten. De eis van de omgeving, om terug te keren naar "normaal", is vaak zo sterk dat iemand hiermee niet kan leven en zich bewust terugtrekt. Onbereikbaar worden, voor de omgeving maar ook voor zichzelf. " (bron: www.posttrauma.org)

De rol van de burger: Slachtoffer, ramptoerist, helper of anarchist ?

In de simplistische wereld van de rampenplannen zijn er tijdens een ramp 2 soorten mensen:
- Hulpverleners in overheidsdienst die de getroffen burgers gaan helpen en niet-getroffen burgers gaan wegsturen
- Burgers die hetzij als slachtoffer geholpen moeten worden, hetzij als ramptoerist of plunderaar weggestuurd moeten worden.

Uit onderzoeken naar de rol van de burgers tijdens een ramp komt echter naar voren, dat de mensen uit de directe omgeving van het rampterrein heel goed in staat zijn in de eerste periode na de ramp hulp te verlenen. Die hulp, zonder enige planning, zonder leiding en met heel beperkte middelen, kan wel heel snel op gang komen en is daardoor in die eerste chaotische periode minstens zo effectief als de hulp van de overheid, die probeert volgens strakke draaiboeken de chaos het hoofd te bieden en veel tijd verdoet met zichzelf te organiseren.
Wanneer de overheid vervolgens probeert die spontane hulpverlening van de burgerij in te dammen en over te nemen, kan een conflictsituatie ontstaan als die helpende burger opeens als slachtoffer of als ramptoerist uit het rampgebied dreigt te worden weggestuurd. In de toch al grote chaos en verwarring kan een machtsstrijd ontstaan tussen helpende overheid en helpende burgerij.
Dat effect wordt erger als een rampgebied voor langere tijd onbereikbaar is voor professionele hulpverleners en overheidsgezag. In die situatie, temidden van de chaos, met gebrek aan water en voedsel en onderdak, met verwoestingen, gewonden en doden rondom, zullen de achterblijvers het heft - maar ook het recht - in eigen hand nemen. Het (natuurlijke) recht van de sterkste neemt het (onnatuurlijke) overheidsgezag over. Zwakkeren kunnen worden bedreigd, beroofd of gedood om de sterksten in staat te stellen zichzelf te helpen of munt te slaan uit de situatie. In zo'n wetteloze mini-samenleving staat de deur naar anarchie wijd open.
Doordat de overheid in haar plannen weinig rekening heeft gehouden met deze snel veranderende en zeer uitéénlopende rollen van de burgers in en om een rampgebied, zullen hulpverleners en overheidsgezag merkbaar moeite hebben om passend te reageren op deze onvoorziene omstandigheden. Door dit onvermogen zal de overheid zelf bijdragen aan het chaotische en anarchistische karakter van een ramp en de daardoor ontstane ontwrichting van de samenleving.

Economische gevolgen

Hoewel er vaak na een ramp geroepen wordt dat geld geen rol speelt, is dat maar in beperkte mate en voor korte tijd waar. De rijksoverheid kan financiële reserves beschikbaar stellen om de eerste kosten - zowel voor de betrokkenen als voor de gemeentelijke overheid - te dekken, maar daarna staat men al gauw in de kou.
Ook de verzekeringsmaatschappijen staan niet te dringen om de hoge schadeposten snel te vergoeden. Zolang de schuldvraag onduidelijk is, zal er geen cent worden uitgekeerd.

Tegelijkertijd zijn de betrokkenen niet in staat tot werken. Bedrijven die grote hoeveelheden werknemers missen of hun werkterrein kwijt zijn worden bedreigd door een faillissement.
Men heeft andere dingen aan het hoofd dan dingen te kopen of zaken te doen, toeristen blijven weg, bedrijven die afhankelijk zijn van aanleveringen door de betrokkenen zoeken andere wegen:
De economische impulsen vallen weg.

Het is taak van de gemeentelijke overheid om de economische gevolgen van een ramp onder controle te krijgen. Bedrijven moeten snel ruimte krijgen om een doorstart te kunnen maken, mensen moeten tijdelijk geld van de sociale dienst krijgen voor de dagelijkse uitgaven.

Maar dat geleende geld moet wel ooit terugbetaald worden. Als een verzekering uiteindelijk uitkeert zal dat meestal niet het volledige schadebedrag zijn. Ook de gemeente kan vaak lang niet alle extra kosten van het rijk terugkrijgen. Ook de economische gevolgen van een ramp kunnen daarom heel lang nadreunen.

index

wat is
een ramp

hoe verloopt
een ramp

rampen voorkomen

rampen bestrijden

afkortingen

mail